شهر به مثابه اثر هنری، و نگاهی به نظریه پیر سانسو در بوطیقای شهر

معصومه بوذری

بیان مسأله

امروزه در پی تحولات مدرنیستیِ جهان، با بحران هویت و معنا در شهرسازی مواجه هستیم. چه در اغلب شهرهای استاندارد از نظر شهرسازی مدرن و مدرنیستی و چه شهرهایی که مدرنیزاسیون ناقص، چهره شان را دگرگون کرده و از ریخت انداخته است. هم شهرهای استاندارد که در نیمه اول قرن بیستم از پارادایم برنامه ریزیِ “جامع-عقلانی” پیروی می کردند و هم شهرهایی با مدرنیزاسیون ناقص که در نیمه دوم قرن بیستم پس از پارادایم برنامه ریزی راهبردی (نظریات خردباوران در دهه 1960 و 1970م.) بدون برنامه ریزی، حیاتی دیگرگون یافته اند هر کدام به نحوی بحران هویت و معنا را تجربه کرده اند.

در این معناباختگی و بی هویتی شهرها، روح حقیقی هنر شهری نیز در اندیشۀ انسان معاصر به فراموشی رفته است. روح هنر شهری همانا تمام کالبد شهر را به عنوان یک کل یکپارچه و هویت بخش در نظر می گیرد؛ شهری که سازندگان آن نسل هایی بوده اند که در آن ناحیه یک شهر را به منظور تحقق بخشی به آمال و آرمان های خود بنا کرده بودند.

پس از ظهور مدرنیته و در حال حاضر، تنها شهرهایی می توانند الگوی خوبی برای هویت شهری و شهر باهویت تلقی شوند که متولیان آن ها متوجه روح هنری شهر و هنر شهر باشند. و لذا آشنایی با مفهوم این دو اصطلاح (روح هنر شهری و هنر شهر) برای پژوهشگران حوزۀ شهرسازی، معماری، برنامه ریزی شهری، و هنر می تواند در حل معضلات شهری یاری رساند. ضمناً، باید یادآور شویم که برای اجرای آثار هنری، هنگام طراحی و برنامه‌ریزی شهری نمی‌‌توان اقتصاد هنر را نادیده گرفت.

کلمات کلیدی

روح هنری شهر، هنر شهری، پیر سانسو، بوطیقای شهر، شهر به مثابه اثر هنری، روح شاعرانه، حس فضا

پرسش پژوهش

پرسش اصلی از این قرار است:

در روند بی هویت شدن شهرهای مدرن، و در جریان مدرنیزاسیون شهرهای جهان در قرن بیستم، توجه به روح هنر شهری چگونه می توانست کارساز باشد؟ بخصوص برای شهرهایی که روند مدرنیزاسیون آنها با شکست مواجه شده است و این ناکامی در مدرنیزاسیون یکپارچه، ناهنجاری های مختلف شهری و آسیب های اجتماعی و فرهنگی به بار آورده است.

پرسش فرعی:

هم اکنون چه راهکارهایی پیشنهاد می شود تا متولیان برنامه ریزی شهری در بخش هنرهای شهری، که اجرای هنرها برای عموم شهروندان است بتوانند به روح هنر شهری واقف شوند. و هم به اقتصاد هنر و نحوۀآ سفارش آثار هنری مطابق با فضا و روح شاعرانۀ هنر شهری واقف باشند و هم به ضرورت تقویت حس نوستالژیک در شهر.

فرضیۀ پژوهش

بحران های موجود در هویت شهری، با آگاهی بخشی از تاریخ هویت شهر به مثابه یک کل هنری قابل رفع است و نیز با الگو قرار دادن المان های شهری در بخش هایی از شهر که توانسته اند در عین پذیرش مدرنیته و زندگی مدرن، پیوند خود را با روح هنری کالبد شهر به بهترین وجه ممکن حفظ کنند. این روش نیازمند آگاهی متولیان و درک عمومی شهروندان از وجود روح هنری در کالبد هر شهر است.

روش تحقیق

مطالعات کتابخانه ای – اینترنتی؛ و تحلیلی توصیفی، همراه با بهره گیری از مستندات: عکس و فیلم مستند

پیشینۀ پژوهش

در حوزۀ شهرسازی و منظر، نظریه های هنر محیطی؛ نظریات زیادی موجود است و کتاب‌ها و مقالاتی در نشریات مختلف، از جمله نشریۀ منظر که به معماری شهری از جنبۀ هنری توجه دارد. در این پژوهش، در کنار بهره از مقالات صاحب نظران حوزۀ هنر معماری شهری، تأکید ما بر “شهر به مثابه هنر و شاعرانگی” مطابق نظریۀ پیر سانسو[1] در کتاب بوطیقای شهر[2] می باشد. کتاب بوطیقای شهر این نظریه پرداز توسط دکتر ناصر فکوهی و با عنوان «بوطیقای شهر» به فارسی برگردانده شده است. نظرات دکتر فکوهی نیز در همین زمینه در مقالات و یادداشت های متعدد ایشان در وبسایت انسان شناسی و فرهنگ طی دو دهۀ اخیر به عنوان پیشینۀ پژوهش در نظر گرفته می شود.

مبانی نظری تحقیق

هویت شهری به زمینه های هنری شکل گیری فضاهای دارای روح هنری شهر وابسته است. روح هنری شهر شامل تمامی اشکال ساخت و سازها می شود؛ چه فضاهای داخلی و چه نماها؛ و همچنین آثار هنری در هنر محیطی؛ و هرآنچه به لحاظ بصری در منظر شهر قرار بگیرند. کارهای اجرایی که توسط متولیان زیباسازی و شهرداری ها انجام می شود در بسیاری موارد به لحاظ قانونی تأکید بر بهره گیری از نظر متخصصان شهرسازی دارد.

با اینهمه شهر کالبدی پویا دارد و از انسان هایی که طی دوران های مختلف تاریخی درون آن زیست دارند جدا نیست. لذا شهر را نمی توان خارج از بافت تاریخی و زندگی انسان مورد مطالعه قرار داد. نظریات انسان شناسی و جامعه شناسی شهری بر این مهم تأکید دارند.

جمع بندی

در این تحقیق با بهره گیری از نظریۀ پیر سانسو در بوطیقای شهر و در نظر گرفتن شهر به مثابه “هنر و شاعرانگی” بتوانیم توصیه کنیم که شهر را می‌بایست به عنوان یک کل یکپارچه، با زندگی ارگانیک و ساختارهای پویا در نظر بگیریم که هرچه در روند تکنیکی کردن و هوشمندسازی آن تلاش شود به همان میزان هم ضروری است به اصالت، هویت، و نیازهای روحی آن بخصوص به لحاظ روح هنری شهر توجه شود.

نتیجه گیری

در صورت توجه به حس فضا و روح هنری شهر در طی مرمت بناهای شهری و ساخت و سازهای مختلف، و با برنامه ریزی منظم در توجه به شاعرانگی و روح هنری شهر، می توان ضمن آگاه سازی شهروندان از آن ها در پروژه های شهری برای زیباسازی و مرمت و حتی توسعه شهری یاری گرفت. به هر حال، متولیان شهر می‌بایست این آگاهی را در تقویت کنند که همۀ ساکنان یک شهر به طور ناخودآگاه خود را سهیم بدانند در آرامشی که در نتیجۀ شاعرانگی می‌تواند بر فضای شهر حکمفرما شود و توجه به نیازهای روحی شهرنشینان در محیط های مختلف شهری.

پیشنهاد

برخی شهرهای کوچک که با حفظ سنت های زیباشناسانۀ پیشین خود دست به نوآوری های معمارانه طبیعت گرایانه زده اند به عنوان الگو و نمونۀ صحیح می توانند برای مقایسه و درک بهتر عموم مردم و متولیان شهرسازی از مفهوم “روح هنری شهر” مورد مطالعه قرار گیرند؛ بخصوص برای ایدۀ شهرهایی که قرار است در مکانی نوین بنا شوند؛ نه شهرهایی که در دهه های اخیر دچار مدرنیزاسیون ناقص و تخریبگر شده اند.

امروزه در اروپا و برخی دیگر از مناطق جهان غرب به این نتیجه رسیده اند که توجه به روح هنر شهر ضرورتی اساسی است و با حفظ اصالت شهر به رابطۀ هنرمندانه و خلاقانۀ انسان، با طبیعت در معماری ها می بایست توجهی ویژه داشت. این است که می بینیم در بسیاری شهرها و شهرک های ساحلی و کوهستانی از ویژگی های طبیعت منطقه برای خلق فضایی استفاده می شود که ساخت بناها در تلفیق با بافت طبیعت بوده و دخالت انسان در آن در توازن کامل با عناصر طبیعی مکان صورت گرفته است. بدین ترتیب روح هنرمندانۀ طبیعت و انسان همپای یکدیگر در یک فضای معنوی خود را نشان می دهد.)

***

مقدمه

اینکه شهر به مثابه اثر هنری تلقی شود مستلزم این است که روند تاریخی شهرسازی را و تاریخ هنر را در پیوند با هم مورد مطالعه قرار دهیم. در این پژوهش سعی داریم با مروری تاریخی در سه حیطۀ «آرمانشهرها»، «شهرسازی پیش و پس از مدرنیته»، و «زیباسازی شهرهای معاصر»، پیوند میان سیر تاریخی شهرسازی را با هنرهای شهری بررسی کنیم. تلقی ما این است که بسیاری از شهرهای پسامدرن در نگاهی کلی، از صورت آرمانی و نیز از آمال و جان هنریِ آرمانشهر پیشینیان بسیار فاصله گرفته اند؛ هرچند کماکان انسان مدرن و نیز پسامدرن آگاهانه و ناآگاهانه در تلاش است با به رخ کشیدن قدرت معماری مدرن و آثار محیطی هنرمندان، به شهر، جلوه ای هنرمندانه ببخشد؛ که البته نشان از خرد خودبنیاد او هم داشته باشد. علت یابی آنچه در این تحولات تاریخی رخ داده است می تواند به درک بهتر مفهوم شهر به مثابه اثر هنری کمک کند.

بدیهی است مفهوم شهر مصادیق مختلف دارد که طی تاریخ شهرسازیِ بشر و بر حسب مکان های گوناگون، شهرها هویت ها و چهره های متنوع داشته و دارند. و نمی توان به سادگی از مفهوم شهر به یک معنای منسجم، کامل و جامع رسید. و طبیعی است که بررسی هنر در شهر هم به همین ترتیب، کار ساده ای نیست. با این حال، سعی داریم در این پژوهش خصلت ها و ویژگی های شهرها را در ارتباط با طبیعت، انسان، و هنرمندی در تشخیص عناصر شهرسازی مد نظر قرار دهیم و به ضرورت توجه به شاعرانگی شهر تأکید نماییم و همپای پیر سانسو، ظرافت، باریک اندیشی و هنرمندی انسان را برای روح بخشی در بناهای شهرهای پیش از دوران مدرن الگو قرار دهیم.

***

در کتاب “رؤیای شهر” اثر اولیویه ژوناس ترجمه محمود قلعه نویی، دربارۀ شهرهای آرمانی گفتگو شده است؛ از آرمانشهرها تا شهرهای مجازی. عنوان فرعی کتاب این است: سفر به دنیای شهرهای رؤیایی: شهر اوهام، آرمانشهر، شهر مجازی، شهر سایبر، شهر آینده

در پیشگفتار ترجمه این کتاب به قلم دکتر سید محسن حبیبی (استاد شهرسازی دانشگاه تهران) چنین آمده است:

«از زمان وقوع انقلاب شهری – چه آن را پدیده ای فرهنگی بدانیم یا چونان پدیده ای مادی و اقتصادی در نظر آوریم – رؤیای شهر در ذهن آدمی نقش بسته است. از همان آغاز، شهر مکانی می شود برای رؤیاپردازی در مورد زندگی شهری، زندگی‌ای مبتنی بر قراردادهای اجتماعی برای تنظیم رفتارها و هنجارهای آنانی که در شهر می زیند و خیالی برای زندگی بهتر در سر دارند.» (ژوناس، 1394، ص پیشگفتار به قلم دکتر سید محسن حبیبی)

نویسنده از واژۀ “بهتر” برای زندگی در نگاه بشر به افق آیندۀ زندگی در شهر استفاده کرده است. اگر “بهتر” را به منزلۀ خوب و نیک تصور کنیم و یا در معنای ایده آل، متوجه می شویم که می توان بین خیر و خوب با امر زیبا پیوندی برقرار کرد. به هر حال، کاری که انسان برای شهر انجام داده است معماری و ساخت بنا بوده ؛ و این کار یا کنش خود نوعی هنر محسوب می شده و می شود. هم هنر در معنای تخنه و هم هنر در معنای زیباشناسانه اش که برابر با آرت است و حیطۀ آن هنرهای زیباست. در هر دو معنی، معماری یک هنر محسوب می شود که با امر نیک و خیر هم سروکار دارد.

ژوناس در کتاب “رؤیای شهر” چنین توضیح می دهد: در نگاهی کلی می توان گفت که شهر در حیات واقعه‌ای خود، تاکنون سه دوره را تجربه کرده است:

شهر اول یا شهر پیشاصنعتی
شهر دوم یا شهر صنعتی
شهر سوم یا شهر پساصنعتی

از نظر او شهرِ اول یا پیشاصنعتی، شهری بوده است که «در این سو و آن سوی عالم هنجارها و رفتارهای خود را برمبنای دستورالعمل های آسمانی، ابدی و ازلی تنظیم می کند، همه چیز در مداری آرام در حال چرخش است، آغاز و انجام زمان بر هم منطبق است و همه چیز در “حال” وقوع می یابد.»

شهر دوم یا شهر صنعتی چنین مشخص می شود: شهری که «تبار خود را در تحولات سده های میانه اروپا و رنسانس جستجو می کند و بنیان خود را بر قراردادهای اجتماعی مبتنی بر حقوق مدنی و شهروندیِ شکل گرفته در قرون شانزدهم، هفدهم و هجدهم میلادی اروپا می گذارد. شهری مبتنی بر تجربه گرایی و اصالت عقل است؛ با انسان تک ساحتی و شهر تک ساحتی، که تنها به تصویری زمینی و دستآوردهای انسانی و برآوردن نیازهای مادی او بسنده می کند. در آن گذشته معنایی ندارد. و حال هم در واقع صرفاً آغازی است برای “آینده”»

شهر سوم یا پساصنعتی شامل شهری است که «بارقه های ظهور آن از سالهای 1960 میلادی دیده می شود؛ شهری که از نظر فلسفی بر نقد سهمگین شهر دوم بنا می شود و فروریزی مفهوم فرهنگ در شهر دوم را اعلام می دارد و از رسوایی های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، روانی و کالبدی فضایی آن سخن می گوید. شهری که گذشته و حال و آینده را در هم آمیزد و به “حال” نقشی تعیین کننده در دو دیگر دهد و در زمانی و همزمانی رویدادها با مکان و فضای وقوع آنها به مفهومی نو از زمان برسد. شهری که نه در پی بازتولید نهادهای مدنی و فضاهای عمومی دو شهر پیش از خود، که در پی بازتعریف مفهوم انسان، فضا، و زمان و مکان است. شهری که معتفد به تفاوت های سرزمینی و فرهنگی و بازآفرینی آنها در فضا و مکان است.» (ژوناس، 1394، پیشگفتار به قلم دکتر سید محسن حبیبی)

دکتر سید محسن حبیبی در پیشگفتار ترجمۀ کتاب “رؤیای شهر” ژوناس این موضوع را تأکید می کنند که «بسیاری از آرزوهای آرمانشهری شهر دوم، هم اکنون در آغاز قرن بیست و یکم تحقق یافته اند و از عالم خیال به عالم محسوس عبور کرده اند. سرزمین فن، زمین واقعی را از آن خود کرده است:

انواع دیگر شهرهایی که به لحاظ ایده ها و آرمان ها شکل گرفته اند، این ها هستند:

شهر فن و فناوری (شهری مبتنی بر شبکه های آمد و شد هوشمند، انرژی الکتریک، خودکاری، استفاده گسترده از رایانه و …) کماکان شهری مبتنی بر فعالیت است.
شهر دیجیتال (پای گرفته در فناوری اطلاعات، شبکه های ارتباطی از راه دور، و…) آمیخته ای از فعالیت و فراغت است.
شهر مجازی (مبتنی بر فنون “واقعیت های مجازی”، چشم اندازهای اجتماعی و فرهنگی، خانه الکترونیکی، و…) شهری است مملو از نقاط عبور و حضور، پر از عرصه های عمومی برای گذران اوقات فراغت و ارتباطات چهره به چهره.» (ژوناس، 1394، پیشگفتار به قلم دکتر سید محسن حبیبی)

در سرآغاز این کتاب، مترجم آن، محمد قلعه نویی، سخنی دارد در این مورد:

«آرزوی دنیای بهتر پیشینه ای به بلندای تاریخ دارد. این دنیای دیگر به اشکال مختلف در فرهنگ های گوناگون بیان شده است. می توان گفت اندیشۀ آرمانشهر یا همان دنیای ایده آل از زمان شکل گیری نخستین گروه های انسانی وجود داشته است. این مفهوم در آموزه های دینی، فرهنگی و روایی در قالب بهشت موعود، زندگی جاویدان، مدینه فاضله و همچنین در ادبیات داستانی، سینمایی و علمی – تخیلی به شکل اتوپیا، آرمانشهر، شهر ایده آل و … برای ما بسیار دیرآشنا است. آرمانشهر را می توان موتور نوآوری ها در زمینه برنامه ریزی و طراحی شهر و فضاهای شهری دانست که همواره منجر به آفرینش فضاهای زیستی بهتر و خیال پردازانه تر شده است.

کتاب ژوناس اثری است که نگاهی نسبتاً جامع از آرمانشهر و اندیشۀ آرمانشهری را با گذری در تاریخ عرضه کرده است و مخاطب را ازدل تاریخ و افسانه ها تا آینده و دنیای مجازی و فضای سایبر با خود همراه می کند؛ و ضرورت توجه به آرمانها و ایده آل ها را برای ساختن دنیا و شهرهایی بهتر یادآور می گردد.

از طرفی دیگر در این کتاب، آن سوی سکۀ آرمانشهر، یعنی “ضد آرمانشهر”[3] نیز مورد بررسی قرر گرفته است. موضوعی که به میزان بالایی از آن استقبال می شود بویژه در فیلم های علمی – تخیلی پادآرمانشهری؛ بخصوص در فضای مجازی. چنین مسأله ای از این لحاظ قابل تأمل است که افق آینده ای را که نسل امروز در نظر دارند، واضح و روشن می کند. افقی تیره و مبهم و تاریک از فضایی پادآرمانشهر گونه.

فضای دیستوپیایی را در بسیاری از فیلم های سینمایی که چهره ای از شهر آینده را نشان می دهند تجربه کرده ایم که با نگاهی اگزجره و فیلمیک، شهرهایی نازیبا و تخریب شده را به نمایش می گذارند. و فضاهای شهری جایی است که انسان دچار احساس گم گشتگی در تاریکی های نفس گیر آن می شود.

از همینجاست که می توان به این نکته پی برد که آنچه از شهر آینده، در نگاه دیستوپیایی تصور می شود و امکان ظهور آن به تصویر درمی‌آید، همانا تلقین کنندۀ محتوایی از آیندۀ احتمالی زندگی بشر است. و این پیش‌بینی نگران کننده است که منظر و ظاهر یک شهر می تواند بیانگر خصوصیات درونی و باطنی شهری باشد که جز ناهنجاری و بی روحی چیزی نیست.

منظر یک شهر صرفاً نمایانگر وضعیتی از حال و هوای یک فضا نیست، بلکه در عین حال می تواند دو نقش متفاوت تعالی بخشی به انسان و یا تخطئۀ روح او را نیز ایفا کند. معماری منظر به عنوان یک رشتۀ خاص، این نقش را به خوبی ایفا می کند که آن جان و روح شهر و شهروندان در منظر تجسم یافته و متقابلاً در مقابل دیدگان افرادی که در درون شهر زیست دارند قرار می گیرد. در واقع، روحی از شهر است که از تصور به تصویر می‌آید.

در مقاله ای از پدیده عادلوند با عنوان “هر شهری به مثابه پدیده ای منظرین در جامعۀ امروز” تعریف منظر را چنین می خوانیم:

«منظر در تعریف، پدیده ای است که به واسطه تعامل انسان با محیط به وجود می آید. از این روست که آن را مقوله ای عینی – ذهنی می دانند؛ کالبد محیط، وجه عینی آن و ادراکِ ناظر، وجه ذهنی آن را تشکیل می دهد که دو جزء جدایی ناپذیر هستند. “پیر دونادیو” منظر را کانسپت نوینی می داند برای توصیف روابط فضای مادی و انسان هایی که آن را ادراک می کنند. به نظر می رسد با این تعاریف منظر مقوله ای دووجهی است؛ از یک سو “پدیده ای است که از تعامل انسان و محیط خلق می شود و از سوی دیگر “رویکردی” است که رابطۀ انسان با محیط را تفسیر می کند. بر اساس این تعاریف، شهر نیز پدیده ای منظرین است؛ سیال در میان مفاهیم و فیزیک و محصول ادراک انسان ها از محیط زندگی خود. شهر ابرمتنی است که صورت تجسمی دارد و بافتی از نشانه های تصویری حامل معنا. از آنجا که شهر، تجسم روح جمعی شهر و شهروندان است نمی توان کالبد شهر را از وجوه معنایی آن منفک کرد.» (عادلوند، پدیده، “هنر شهری به مثابه پدیده ای منظرین در جامعه امروز”)

این است که برای درک بهتر عملکرد هنر در شهر می بایست در درون شهر نظاره گر منظرهای مختلف بود و فضاهای شهری را با دیدی همه جانب مشاهده و درک کرد.

***

در ادامه نگاهی خواهیم داشت به کتاب بوطیقای شهر اثر پیر سانسو. پیر سانسو با نگاهی شاعرانه از مواجهه اش با شهر، و از تجربۀ روحی و عاطفی اش می گوید. گویی باید شهر را به گونه ای دیگر دید و آماده شد برای طرحی نو.

تاکنون 24 کتاب از پیر سانسو منتشر شده است. به تعبیر دکتر ناصر فکوهی، مترجم کتاب بوطیقای شهر، سانسو در تمام کتابهایش به تبیین این اندیشه می پردازد که:

زندگی اجتماعی بیش و پیش از آنکه در ساختارهای کلان، مطرح و قابل مشاهده و درک و تحلیل باشد، در روابط خُرد، در کنش های کوچک و به ظاهر کم اهمیت اما پر معنی و اغلب پرتأثیر خود را نشان می دهد. و البته شاید بتوان زیمل جامعه شناس آلمانی و مارسل موس انسان شناس فرانسوی را در ابتدای قرن بیستم بنیانگذار چنین تفکری دانست.

به هر حال پیر سانسو اینطور می اندیشد که باید نگاهی شهودی به اشیاء داشت و رویکردی عمیقاً شاعرانه. تا بتوان از راز حقایق پیرامون پرده برداشت. در واقع سانسو با نگاه شهودی به شهر گونه ای خُرده جامعه شناسی انجام می دهد. نگاه او پدیدارشناسانه، جامعه شناسانه، انسان شناسانه، فلسفی، و دگردوستانه است.

سانسو هیچگاه از ابعاد یک شهر یا یک مکان خاص صحبت نمی کند. و منظور نظرش شهر به طور کلی است نه مصداقی. البته گاهی پاریس را نمونه مثال می آورد. در مجموع، نظرش همین است که شهرها همه ویژگی ها و خصلت های مشترک دارند.

بخش هایی از کتاب بوطیقای شهر پیر سانسو

شکل های قدسی شهر:

«اگر پاریس و سایر شهرهای فرانسوی [به شکل] چنین پهنه های متراکمی باقی مانده اند، اگر این شهرها تبدیل به منظومۀ شهری نشده اند، دلیل آن است که به این شهرها اجازه نداده اند که از هم پاشیده شوند و به شکل یک بافت شهری خنثی و تعریف ناشده دربیایند. در این مورد کافی است به شهرهای امریکا بیندیشیم که در آن پل ها، چهارراه ها، پارکینگ، مجتمع های تجاری شهر را می کُشند و آن را از هم می پاشند… آیا باید این امر را نکتۀ مثبتی در تاریخ دانست؟ شکی نیست که سوداگری های مسکن، ترافیک خودروها، جنب و جوش بیهودۀ [بازار] امریکایی، تا مدت زیادی و دست کم تا حدی بر سر ما آوار نشدند، اما از یاد نبریم که انسان ها اغلب با رویدادهایی روبه رو می شوند که شایستۀ روبه رو شدن با آن ها هستند… بزرگمردان پیشرفت و ترقی تمایل داشتند که با شتاب بیشتری به پیش روند که تمیزی و خوشبختی جایگزین چیزهایی شود که آن ها نوعی درجا زدن و کز کردن در لاک خود می پنداشتند.» (سانسو، 1399، ص 101)

شاید تصور کنیم که این نظرات پیر سانسو شبیه است به انتقاداتی که نظریه پردازان مکتب فرانکفورت در جامعه شناسی هنر مطرح می کردند. به طور مثال آدورنو در کتاب “نظریۀ زیبایی شناسی” (منتشر شده به سال 1970) از استقلال هنر و فرد در برابر “توده ای سازی” دفاع می کند. [به نقل از کتاب “جامعه شناسی هنر؛ ناتالی هینیک، ترجمه دکتر عبدالحسین نیک گهر؛ صفحه 37] امّا نظرات سانسو را نباید مشابه منتقدان مکتب فرانکفورت و سایر منتقدان مدرنیسم درک. نظریۀ پیر سانسو کاملاً متفاوت است و مبتنی بر دریافت شهودی شخص خود او. از این لحاظ می توان گفت اندیشۀ سانسو به نظریۀ دریافت نزدیک است. در نظریه دریافت اصل مشاهده گران هستند که دریافت خود را ابراز می کنند. از مارسل دوشان نقل شده است که: “این تماشاگران هستند که تابلوهای نقاشی را می سازند.” [جامعه شناسی هنر، ناتالی هینیک؛ ترجمه دکتر نیک گهر، ص 77]

علاوه بر دریافت و درک مشاهده گر و مخاطب در نظریۀ دریافت، در نظریۀ پیر سانسو افقی فراتر نیز به چشم می خورد. گونه ای یکی شدن و یکپارچگی نظاره گر با منظر. او به کل شهر به عنوان یک کل یکپارچه نگاه می کند که دارد با من که درون شهر هستم و با آن یکی شده ام حرف می زند. و نهایتاً اینکه من حق دارم احساسم را بگویم.

«وقتی یک شهر درهای خود را می بندد و در لاک خویش فرو می رود – آن هم نه از ترس مبادله با جهان بیرون، برعکس برای آنکه با این تمرکز این مبادله را میسر کند، نخستین شرط مورد انتظار برای هرگونه گفتگویی است، آن هم هنگامی که ساکنان این شهر، در توافقی ضمنی، مکان های یکسان را برمی گزینند. انسان ها زیر فشار این اشکالِ امر قدسی که تحلیلشان کردیم، یا به دلیل آنکه می پندارند این کار آن ها را به خوشبختی می رساند، به اتفاق مکان هایی را برمی گزینند، مکان هایی که دیگر گزیرناپذیر خواهند شد؛ زیرا انسان ها در آنجا زندگی می کنند، زیرا که تنها با فرورفتن در بطن این یا آن شهرک می توان آوای طپش [زنده] آن را شنید. حتی در هولناک ترین لحظه های تاریخ، مردمان ثروتمند و مردمان فرودست، هنرمندان و بورژوازی محافظه کار، عشاقِ بناها و دوستدارانِ چهره ها بر سر گروهی از چیزها [مکان ها] با یکدیگر هم داستانند و همین ها به باور ما اساسی هستند.» (سانسو، 1399، ص 103)

به نظر پیر سانسو “آزادی” یک امر قدسی است برای شهر: “در هر لحظه، شهر در پی زیستن و زیستنی آزادانه است.” و به نظر سانسو سنت ها هنوز در خاطرۀ مردم زنده هستند. او به شاگردان مکتب یونگ ایراد می گرفت که در پی این هستند که برای امر قدسی به دنبال ذات باشند و کلاً در مورد امر قدسی هم دنباله رو ذات گرایی هستند. در حالی که مطلقاً چنین نباید باشد؛ زیرا امر قدسی چیز نیست که ذات داشته باشد. و حتی در قرون وسطی هم که تأکید بر استعلاءِ امر قدسیِ بود هیچگاه ذات مشخصی برای آن نمی توان متصور شد. منظور پیر سانسو این است که امر قدسی و هر مفهوم استعلایی محصول شرایط زمان و مکان می باشد.

یک امر مقدس یعنی مطلوب، یعنی چیزی والا که ما در یک موقعیت استعلایی می خواهیم به آن سمت فرا برویم؛ یا فرو برویم در آن. پیر سانسو برای آزادی این شأنیت را قائل است که آزادی خود قدسیت دارد. و نیز آزادی همان هدف شهر است. او می خواهد به آن فرا برود تا به آزادی برسد یا فرو برود در خود تا آزادی را کشف کند. آرمان یک شهر از نظر سانسو آزادی است: ” آزادی [شاید] اختیارش را از دست بدهد که وجود داشته باشد و زمانی که نتواند به جنبش درآید دیگر ناپدید می شود.” (بوطیقای شهر، ص 98 و 99). به نظر سانسو طرفداران یونگ قائل به امر قدسی در درون خرد جمعی هستند و طالب بازگشت شهرها به سنت های کهن قرون وسطایی. ولی او چنین فکر نمی کند. سانسو همه چیز شهر را در هم و با هم می بیند؛ چه یک امر قدسی چه یک موضوع کاملاً دنیایی. با این دید او یک هستی یکپارچه برای مکان و زمان تاریخی یک شهر در نظر می گیرد: «این اشکال قدسی خط سیرهای ممتاز متفاوتی را پیش روی ما قرار می دهند. راه هایی که به کاتدرال، به وحدت انسان و خدا رهنمون می شوند، یا مسیرهای هندسی ماندالاها یا حتی محله هایی که انقلابیون زیرپا گذاشته اند، خط سیرهایی درون چشم اندازهای سوررئالیستی، مکان هایی حیرت آور و قاعدتاً غیر قابل پیش بینی. چه چیز مشترکی میان مکانی که موقعیت قرارگیری شان با دقت این ها و خط سیرهای پر پیچ و خم یک راهپیمایی مردمی یا شکل های زودگذر یک زیبای رعشه آور وجود دارد! ما حتی قصد نداریم که مفاهیم شهر را در برابر یکدیگر قرار دهیم.»

***

به همین ترتیب که سانسو شهر را به عنوان یک کل یکپارچه نگاه می کند، ما نیز از زاویه دید شخصی خودمان و براساس تجربه تاریخی خودمان می توانیم شهرهای خود را به مطالعه درآوریم؛ یعنی توجه به شاعرانگی ها و احساساتی که بر اثر تکرار حضور در یک مکان و ایجاد رابطه با آن مکان به مرور زمان تبدیل به احساساتی شبیه حس نوستالژیک، یا حس یکی بودن با شهر می‌شود تبدیل به تجربه‌ای آموزنده برای برنامه‌ریزی آینده قرار گیرد.

به طور نمونه، تجربه نسل گذشته که وقایع روز 28 مرداد را تجربه کرده است هنوز در یکایک افراد آن نسل وجود دارد. بسیاری از شهروندان تهرانی در دو نسل اخیر تجربۀ تاریخی مشابهی دارند از مفهوم انقلاب. خیابان به مثابه مکان حضور جمعی اهمیت می‌یابد از این جهت که مکان ها در طول زمان در خاطره شهروندان حس نوستالژیک بجا می گذارند. در شهر تهران به طور مثال، همپای کلیسای سرکیس مقدس، نبش خیابان ویلا، مهدیۀ تهران قرار داشته است، که این هر دو مکان قابلیت یکی شدن داشتند با افرادی که در درون این فضاها آمد و شد داشته اند. یا خیابان کوشک که محل ملاقات باورمندان ادیان مختلف است.

به طور کلی تجربه ها جزو خاطرات فراموش نشدنی هستند؛ هرچند به ظاهر بسیاری از تجارب زندگی در حافظه ضبط نمی شود. علاقه ها و پیوندهای عاطفی نیز به مثابه پلی میان درون و بیرون ذهن افراد. این تجربه های شاعرانه و احساسی، گاهی به نحوی مرتبط با امر قدسی می باشند و در خاطره ی شهری به عنوان یک کل یکپارچه از امور مقدس در ذهنیت افراد بخصوص زنان تقویت شوند. چنین عواطف و احساسات شاعرانه‌ای که در اهالی یک شهر به مرور زمان شکل می گیرد و حس نوستالژیک آن برای همیشه باقی می‌ماند در برخی فیلم های مستند به تصویر درآمده است که خود نشانگر میزان اهمیت موضوع از نظر اصحاب هنر و اندیشه تلقی می‌شود. به طور نمونه:

مستند “چنارستان” هادی آفریده
مستند “تهران، هنر مفهومی” محمدرضا اصلانی
مستند “اهالی خیابان یک طرفه” از مهدی باقری

این آثار مستند نمونه هایی هستند از اینکه خاطرۀ افراد از شهر و خیابان های آن چگونه بوده است. مصاحبه شوندگان در هر یک از مستندها از تعلق خاطری که به مکان ها داشته اند می گویند. بسیاری مستندهای دیگر نیز هستند که به خاطره و در واقع وجه هنری شهر پرداخته اند؛ و ارتباط شاعرانۀ چشمی و قلبی یا احساسات وجودی انسان و مکان زندگی اش بازگو کرده‌اند.

منظور از شاعرانگی و وجوه هنری، معنای وسیع شعر و هنر است که شهر را به طور کلی تخنه ای که کار دست شهروندان است می داند؛ و تمامی ابعاد یک شهر جزوی از آن تخنۀ بزرگ هستند. وقتی مدتی چند نسل در مکانی خاص زندگی کردند آن فضا و مکان را محصول زندگی و عمر و تجربۀ زیستۀ خود می دانند و به آن تعلق خاطری ژرف پیدا می کنند. وقتی هنرمندی یک مجسمۀ شهری می سازد، علاقه و دلبستگی مجسمه ساز به مجسه‌اش و حس شاعرانه‌ای که دارد به شهروندانی که با آن مجسمه مواجه می‌شوند منتقل می‌گردد. این روح شاعرانۀ جاری در شهر است.

در اینجا، بار دیگر به پیر سانسو بازمی‌گردیم و رابطۀ روحی انسان با شهر را مرور می‌کنیم. و در ادامه به یک نمونه موردی از شهر تهران می‌پردازیم تا به طور عملی بر حس و حال فضای عاطفی اثر هنری در شهر تأکید نماییم.

پیشروی های شهری در نظر پیر سانسو

«جذابیت های یک رودخانه درون یک شهر و در گذار از دشت بهتر قابل تمیز دادن است. ما امیدواریم بتوانیم برخی از تمناهای یک رودخانۀ شهری را روشن کنیم: رفتن به سوی رودخانه، در قلب یک شهر یا در فرادست یا در فرودست آن، قرار گرفتن در کنارۀ آن یا برفراز پل، حالات و رفتارهایی هستند که، به نظر ما، مسیرهای متفاوتی را در پیش می گیرند. بنابراین ما می خواهیم نشان دهیم که چگونه یک رودخانه صرفاً با وجود خود می تواند شهر را به اطاعت از خویش وا دارد؛ همچنان که قدم های پرسه زنانی که به دیدارش آمده اند، و چگونه به شیوه ای خاص برخی دیگر از جنبه های شهر را تحت تأثیر قرار می دهد. بنابراین می توانیم ببییم که در چه سطحی قرار گرفته ایم: منظورنه رودخانه در جوهر رمزآمیزش، که گونه های مختلف مراسم آیینی را حکایت می کنند و تمنایش را دارند، بلکه بیشتر فضایی است که رودخانه با فراخوان ها، سرباززدن ها و مخالفت هایش ایجاد می کند.» (سانسو، 1399، ص 111)

منظور پیر سانسو این است که کل رودخانه را که در کتابهای یونگ و دیگر نمادشناسان سمبل فرض گرفته اند فرض نادرست و زودهنگامی است. نظر سانسو معطوف است به همین حرکت رودخانه بر زمین شهر که پیچ و خم هایی در این زمین ایجاد کرده است که ما اگر بخواهیم کنارش قدم بزنیم ناچاریم همسوی با آن باشیم. یعنی یک رابطۀ مستقیم و کاملاً ارگانیک میان من و رودخانه. پس پیر سانسو با نمادهای مرسوم کاری ندارد.

پیر سانسو به شهر به عنوان یک اثر دست ساز، یک تخنه، یک چیزی که میان انسان و طبیعت در جریان مکانی – تاریخی بوده است نگاه می کند.

اینکه دقیقاً مثال رودخانه را به چه منظور آورده است مهم است. او از دو مواجهه با رودخانه می گوید. اینکه افرادی شهر را بدون رودخانه ترجیح می دهند و عده ای هم رودخانه را شریان اصلی شهر می دانند. می گوید:

«روشن است که حضور رودخانه در شهر نمی تواند امری خنثی به حساب آید. در این معنا می توان نوعی آزمون برای رودخانۀ شهری درنظر گرفت. می توان میان کسانی که وجود رودخانه را می خواهند و آن هایی که آن را طرد می کنند، تمایزی قائل شد. گروه دوم شهری سنگی می خواهند و برخلاف تمایل خود این عنصر آرامش و تصنع را تحمل می کنند. به باور آن ها، شهر به مثابۀ اثر دست انسان، باید بداند که چگونه از آرامش یافتن در این تودۀ سیال پرهیز کند. بدین ترتیب در تخیل آن ها رودخانه سخت می شود، یخ می بندد و انجماد می یابد. رودخانۀ آن ها دیگر جاری نیست. امّا گروه نخست برعکس معتقدند که یک شهر حقیقی باید حتماً دارای رودخانه باشد. آن ها در ذهن خود باغ ها و حیات سبز را تکثیر می کنند و حرکت رودخانه را به آن می افزایند؛ اما این کار را برای آن نمی کنند که شهر نفی شود. بلکه برای آنکه شهر نفس بکشد، برای آنکه شهر بتواند میان سختی عناصر منجمد و سیالیّت شیرۀ گیاه و آب اعتدال یابد. آن ها نمی توانند خود را با انحنای فواره ها قانع کنند، چرا که به روشنی با محاسبات انسانی ساخته شده اند و در نتیجه چرخه ای پایان ناپذیر دارند که در آن خبری از سرکشی ها، هیجان ها و خشکی های رودخانه نیست.» (سانسو، 1399، ص 111-112)

در واقع، مثال رودخانه از نظر سانسو برای این خاطر آورده می شود که بگوید مردم دو دسته اند. یا طبیعت را وارد این دست ساز خود می کنند. و با طبیعت همراهی می کنند. مثل همنشینی انسان و کناره‌های رودخانه ها در شهرهای قدیم؛ و یا اینکه می خواهند غلبۀ خود را به طبیعت به رخ بکشند؛ مثل بسیاری شهرهای مدرن. طبیعی است که نظر خود پیر سانسو مبتنی است بر یکی شدن انسان با طبیعت.

«اثر معماری پدیده‌ای صرفاً بیرونی و عینی نیست، بلکه جنبه‌ای ذهنی و ادراکی نیز دارد. همین نکته سبب شده است معماری پس از گذشت دوران نیز بتواند رسانه‌ای برای توسعۀ فرهنگ جوامع انسانی باشد. با درک اهمیت دستاوردهای معماری، فرهنگی و هنری برای حکومت ها در طول تاریخ و تغییر گفتمان ارزیابی شهرها در مؤلفه های اجتماع پذیری و مقبولیت عمومی در قیاس با یکدیگر، ساخت فضاهای جمعیِ موفق، نشانۀ توانایی حکومت ها در برقراری دیالوگ متقابل با جوامع و کنترل نیروهای اجتماعی است. در حقیقت این دستاورد به سبب اعتباربخشی به نیاز ذاتی انسان در برقراری رابطه با سایر افراد، کنش اجتماعی و درنتیجۀ آن ضرورت فراهم‌آوری موقعیت ها و امکانات فضایی برای برقراری مجموعه ای از روابط اجتماعی و فرهنگی میان گروه های مختلف در شهر اهمیت یافته است.» (برخوردار، بابک، “بازخوانی نقش هویت اجتماعی”)

***

در نتیجه، به این جمع‌بندی می‌رسیم که اگر به شهر به عنوان یک کل یکپارچه و مصنوع دست انسان نگاه کنیم که می‌بایست از یک سو «طبع و شاعرانگی‌های روحی بشر» و از سوی دیگر «طبیعت و وضع طبیعی فضا و مکان» در آن دخیل می‌بودند بهتر می توانیم برای اجرایی شدن ایده آل ها و حفظ شاعرانگی‌های مطلوب برای روح شهروندان برنامه‌ریزی داشته باشیم. با این هدف، می‌توان پروژه ای تعریف نمود که چگونه شهروندان در مقطعی بتوانند به آگاهی و نیز به خود-آگاهی برسند و آنگاه هرچند به شهر نگاه می کنند، باطناً شهر را به منزلۀ تخنه حرکت جمعی و تاریخی خود بدانند. شهروندی که با شاعرانگی وجودی در شهر زیست داشته باشد و در درونش حس نوستالژیک نسبت به کلیت شهر تقویت شده باشند علقه ها و پیوندهای عمیق عاطفی خود را به اجتماع تسری می‌بخشد.

نمونه موردی

بررسی هنر محیطی و آثار حجمی در پارک ملت تهران

هنر محیطی شامل همۀ آثاری می‌شود که در محیط و فضاهای باز در دید عموم قرار می گیرند. به طور مثال نمای ساختمان کاخ ورسای برای ناظر تأثیر بصری دارد همچنانکه یک آبنمای کوچک کنار چمن های آن کاخ. همه چیز در هر منظر و محیط و فضا برای ناظر تأثیر و انطباع دارد.

در اینجا برای نمونه می‌پردازیم به آثار حجمی و مجسمۀ فیگوراتیو در پارک ملت تهران:

مجسمۀ مادر و فرزند

مجسمه مادر و فرزند اثر حسین قره گوزلو در سال 1355 در پارک ملت نصب شده است. این مجسمه به لحاظ فرم دارای ویژگی‌هایی است که حس مادرانگی و آرامش یک عاطفۀ عمیق را بیان و منتقل می کند: کشیدگی و انحناهای بدن مادر، چین و شکن های نرم لباس او، حالت چهره و نگاه مادر و کودکش که با مهری مادرانه در آغوش دارد، همه بیانگر انسجام فرم و محتوا یا موضوع هستند. که می توان دربارۀ سبک اجرای آن تحلیل هایی از منظر نقد هنری داشته باشیم. این مجسمه به لحاظ محتوا نیز یک قُدسیت خاص و ویژه ای در خود رابطۀ انسانی یعنی رابطۀ عاطفیِ مادر و کودک را که نموداری از خلق است و جنبۀ الهی دارد متجلی می کند؛ به طوری که مفهوم مادری و رابطه ای آفرینشگرانه را به تمام و کمال تجسم یافته می بینیم.

این مجسمه را سید احسان الله عمادی، بازیگر و کارگردان تلویزیون، دستمایه کار یک فیلم کوتاه قرار داده است که داستان آن دربارۀ یک کودک است که مادر خود را گم کرده است:

فیلم کوتاه “مجسمه برنزی مادر” – ساخت ۱۳۶۲
کارگردان:‌ احسان الله عمادی
بازیگران: خسرو زنگباری، غلامحسین جعفری، شهرام عمادی، شهرزاد نجفی، اسماعیل عمادی و شاهین

***

نکته ای که باید توجه داشت رابطۀ هدف آفرینش هنری و ترویج نگاه هنرمندانه با تأثیر و تأثر متقابل هنر و اجتماع است، که به طور نمونه در دو هنر یادآور شدیم: یکی مجسمه سازی و هنر حجمی و محیطی، و دیگری هنر فیلمسازی مستند. نکته ای دیگر نقش اقتصاد هنر است که در اجرای آثار هنری نباید از نظر دور داشت.

اساساً خلق هر اثر هنری از یک سو با روحیۀ شاعرانۀ هنرمند و مخاطبانش و از سوی دیگر با اقتصاد اثر هنری پیوست دارد. لذا در بررسی عوامل سازندۀ هنر محیطی، توجه به اقتصاد هنر و متولیان اجرای آثار هنر شهری ضروری است.

اگر بخواهیم مجسمه ها و آثار هنر محیطی را که طی دوره های مختلف در پارک ملت تعبیه شده اند بررسی کنیم ابتدا باید یادآور شویم که پارک ها اصولاً تابع مقررات و قوانین شهرداری‌ها هستند. و نبض اقتصاد آنها نیز در دست شهرداری‌هاست. پارک ملت نیز از همین قاعده پیروی می کند؛ و از همان سال 1345 که این پارک به دستور و طراحی فرح پهلوی تأسیس شد و نام پارک شاهنشاهی داشت این نهاد شهرداری بوده است که متولی حراجی های مختلف هنری و هنر محیطی این پارک است.

و می دانیم که بازار هنر را اغلب واسطه ها و کلکسیونرها می گردانند. «حراجی هنر یا حراجی آثار هنری زیبا، فروش آثار هنری است که بیشتر در خانه های حراجی انجام می گیرد و تاریخچه آن به قرن 17 در انگلستان بازمی گردد. خانه های حراجی به عنوان پیشرو و آوانگارد در بازارهای جهانی هنر فعالیت می کنند.» (استراتژدی بازاریابی هنر، دکتر خادمی و شاهین پریخانی؛ ص 43)

به این ترتیب اگر قرار باشد دو سبک مجسمه را در پارک ملت مورد ملاحظه قرار دهیم می بایست قبل از هر چیز اقتصاد هنر و بازار حراجی‌ها را در نظر داشته باشیم. منتهی این بازار که توسط شهرداری هدایت می شود تا چه میزان بر نتیجۀ نهایی کار حراجی‌های هنری تأثیر دارد؟ و اساساً کارهای سفارشی در این میان کجا هستند؟ برای این منظور دو سبک مجسمه را مورد ملاحظه قرار می دهیم. یکی مجسمه های فیگوراتیو واقع گرا و دیگری آثار حجمی مفهومی. و البته مجسمه هایی تزئینی که به مناسب های خاصی تعبیه می شوند و مدتی بعد از نصب، رونمایی و نمایش، برداشته می شوند.

طراحی پارک ملت که به سبک پارک های انگلیسی است، منطق خاصی دارد که شاید بتوان گفت سبک های متناقض را در خود جای داده است و یک فضای تلفیقی را ایجاد کرده است.

از یک سو حس شاعرانگی عمیقی در گوشه گوشۀ این پارک و لای درختان آن به وجود می آید؛ از سوی دیگر، در خیابان کشی های آن که ویژگی های هنر مدرن را دارد و امکان برگزاری جشنواره هایی در این پارک فراهم نموده است کمتر نشانی از طبیعت گرایی حس می شود. به طور مثال، در جشنواره های نوروزی که معمولاً در ورودی این پارک برگزار می شود علی رغم نشان دار بودن آنها مواد و مصالح آثار با طبیعت و روح شاعرانه کمتر نسبت دارد.

اینجاست که به امر اجتماعی و معناشناسی در کنشگری می رسیم. ساختار این جشنواره ها به گونه ای است که مخاطبان عام را هدف قرار داده است. و اگر بخواهیم با نظریۀ نیکلاس لومان آن ها را بررسی کنیم متوجه امر اجتماعی در ساحات گوناگون آن می شویم. جامعۀ هدف اینجا مخاطبانی هستند که به پارک آمده اند یعنی به طبیعت روی آورده اند ولی در همان حال جذابیت اشیاء مصنوعی و از مواد غیر طبیعی توجهشان را جلب کرده است.

بنابراین، به ضرورت نگاه سیستمی به هنر شهری واقف می شویم که امری همه جانبه است. از یک سو توجه به شاعرانگی روح و تلطیف عواطف در آن اهمیت دارد و از سوی دیگر تأثیر و تأثر متقابل یک سازۀ هنری، به مثابه امری اقتصادی و دارای بهرۀ مادی و معنوی، با فضای شهر و شهروندان. حال، پرسش این است که چطور می توان هم جنبه های بیولوژیکی، تکاملی و احساسات و عواطف شهروندان را در مواجهه با آثار هنری در نظر گرفت و هم در جهان مدرن و شهرهایی که ناهنجاری و سالهاست از ریخت افتادگی را تجربه کرده اند به تصمیماتی توازن بخش رسید؟

در نظریۀ سیستمی لومان واقف می شویم که هم امر اجتماعی را در برمی گیرد و هم در پی تعریف آن به گونه ای اثباتی است. یعنی یافتن نظریه ای خود-اندیشنده و خود-ارجاع.

علی اردستانی در کتاب خود “نظریۀ سیستم ها و تغییر پارادایم در جامعه شناسی” به نظریۀ لومان انتقاد وارد کرده است: «می توان با استناد به دلایل بیولوژیکی-تکاملی و همچنین عقل سلیم با نظریۀ لومان مخالفت کرد. که معتقد بود برای معنا می توان تعریفی ارائه کرد.» (ص 128-129)

«لومان مانند لیوتار و دریدا بر این باور بود که منطق دوارزشی هستی شناسی کلاسیک تاریخ مصرفش تمام شده است، البته در درون جامعه. در درون جامعه منطق مشاهدۀ لومان به دلیل اتکار سیستم ها به خود-ارجاعی با بیش از دو ارزش عمل می کند، هرچند درون سیستم همان منطق دوارزشی حاکم است. یادآوری این نکته ضروری است که نظام-ارزشی مثبت و منفی در هر سیستمی متفاوت است و درست به همین دلیل ما در جهان با معانی و واقعیت های متکثری مواجه هستیم. تمام انتخاب های سیستم بر مبنای منطق دوارزشی صورت می گیرد که با فنآوری اطلاعاتی نوین قرابت دارد. هر سیستمی با منطق خاص خویش و بر اساس نظام-ارزش های خویش عمل می کند؛ درون‌داده های محیطی را تحلیل می کند و فقط هر آنچه با منطقش همخوانی داشته باشد می پذیرد. هر یک از سیستم های اجتماعی از این نظام-ارزش ها در قالب جفت هایی متقابل بهره مند هستند و بر مبنای آن ارزشگذاری و فروبسته عمل می کنند و با حفظ استقلال خویش هستی خود را تداوم می بخشند. با دقت در طرز کار برخی خرده سیستم های جامعۀ مدرن، تغییر ساختاری آن ها در دورۀ مدرن، منطق جامعه و خرده سیستم ها و برخی از قابلیت های آن ها مانند رمزگذاری و مشاهدۀ مرتبۀ دوم آشکارتر می شود. (نظریۀ سیستم های اجتماعی، ص 110-111)

نتیجۀ نهایی

در پایان این بررسی، به این جمع بندی می‌رسیم که اگر شهر را به مثابه یک کل یکپارچه و مصنوع انسان در نظر بگیریم که پویایی دارد و تاریخ انسان در آن دخیل است باید در برنامه ریزی های شهری به احساسات شاعرانه و عواطف و درونیات شهروندان توجه داشت و به هنر شهری به مثابه یک رکن اساسی در خلق حس نوستالژیک، تعلق خاطر و وابستگی عاطفی شهروندان با شهر و فضاهای شهری.

و اینکه از چه طریقی شهروندان می توانند به آگاهی و نیز به خود-آگاهی برسند و زمانی که به شهر نگاهی از سر مهر و وابستگی عاطفی دارند شهر را به منزلۀ تخنۀ حرکت جمعی و تاریخی خود بدانند.

در مجموع، علاوه بر نظریات اصحاب هنر معماری و شهرسازی، از بیانگری سایر هنرمندان از جمله فیلمسازان و مستندسازان نیز می توان بهره گرفت و همچنین نظریات نظریه پردازان اقتصاد هنر را به کار بست، تا هنر شهری تقویت شود؛ و بدین ترتیب شهر، به عنوان یک موجود زنده، بتواند به مرور آن چهرۀ زخمی ناشی از ناهنجاری های پیشین خود را – که طی فرآیند مدرنیزاسیون ناموزون تجربه کرده است – ترمیم نماید؛ و آرزوی صورتِ مطلوب و ایده آلِ خود را – که پیوند انسان، طبیعت و معماری است – دست یافتنی بداند.

منابع:

کتابها:

ژوناس، اولیویه، رؤیای شهر، ترجمه محمود قلعه نویی، 1394، انتشارات دانشگاه تهران

سانسو، پیِر، بوطیقای شهر، ترجمه ناصر فکوهی و زهره دودانگه، 1399، انتشارات کتابکده کسری

مقالات:

عادلوند، پدیده و اشرف السادات موسوی لر، و سیدامیر منصوری، “هنر شهری” به مثابه پدیده ای منظرین در جامعه امروز، مجله باغ نظر، شماره 39، سال سیزدهم، خرداد و تیر 1395

دونادیو، پی‌یر، منظر به مثابه دارایی مشترک، مجله منظر، دوره 5، شماره 23، پاییز 1392، صص 36-38

بختیاریان، مریم، مواجهه گفتمان هنری و اقتصادی در هنرهای تجسمی، نشریه هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، دوره 22، شماره 3، پاییز 1396

زندی، مرجانه، دیالکتیک هنر و شهر، دیوارنگاری شهری در جستجوی هویت جمعی، مجله منظر، شماره 4، بهمن 88

برخوردار، بابک، و لیلا زارع، و مصطفی مختاباد، بازخوانی نقش هویت اجتماعی در ساخت فضای جمعی (نمونه مورد مطالعه: میدان نقش جهان اصفهان به مثابه فضای جمعی عصر صفوی)، مجله منظر، شماره 56، پاییز 1400

منابعی برای مطالعۀ بیشتر

شعر و معماری، هنرهایی در پیوند روحی، انکشاف حس فضا و الهام شاعرانه در خانه های نیما و سیمین و جلال، معصومه بوذری، مجله فرهنگ امروز، تابستان 1400 و وبسایت چیستی ها:

(https://chistiha.com/?p=19137)